Ayna Nöronlar: Empatinin Sırrı mı, Abartılmış Bir Keşif mi?

Biri esnediğinde bizim de esneme isteği duymamız, bir filmde karakterin elini kestiği sahnede yüzümüzü buruşturmamız ya da birinin gülümsemesine farkında olmadan gülümseyerek karşılık vermemiz… Başkalarının yaşadıklarını adeta kendi bedenimizde hissetmemizin sinirbilimsel temeli uzun süredir merak ediliyor. Bu merakın merkezinde 1990’ların en çok konuşulan keşiflerinden biri yer alıyor: ayna nöronlar.

Tesadüfi bir keşif

1990’ların başında İtalya’nın Parma Üniversitesi’nde Giacomo Rizzolatti ve ekibi, makak maymunlarının beynindeki premotor korteksin F5 bölgesinde el hareketlerini kontrol eden nöronları inceliyordu. Araştırmacılar, bazı nöronların maymun bir nesneyi kavradığında ateşlendiğini, ancak aynı nöronların maymun hiç kıpırdamadan bir başkasının aynı hareketi yaptığını izlediğinde de ateşlendiğini fark etti. Hem eylemi yaparken hem de izlerken etkinleşen bu hücrelere “ayna nöronlar” adı verildi.

İnsanlarda ayna sistemi

İnsan beyninde tek tek nöronlardan kayıt almak çok nadiren mümkündür. Bu nedenle insanlardaki kanıtların büyük kısmı beyin görüntüleme çalışmalarından gelir. Bu çalışmalar, bir eylemi yaparken ve başkasının yaptığını izlerken alt frontal girus ve alt parietal lob gibi bölgelerin ortak biçimde etkinleştiğini gösterir; bu ağ “ayna nöron sistemi” olarak anılır. 2010’da Roy Mukamel ve arkadaşları, epilepsi cerrahisi öncesi elektrot yerleştirilen hastalarda, hem eylem sırasında hem de gözlem sırasında yanıt veren tek tek nöronları kaydederek insanlarda ayna özellikli hücrelerin varlığına doğrudan kanıt sundu.

Empati ve taklit

Keşfin ardından ayna nöronlar kısa sürede taklit, dil evrimi, empati ve başkalarının niyetlerini anlama gibi pek çok yeteneğin anahtarı olarak sunulmaya başlandı. Gerçekten de bir başkasının acı çektiğini gördüğümüzde, kendi acı deneyimimizle ilişkili bazı beyin bölgelerinin (örneğin ön insula ve ön singulat korteks) etkinleştiği gösterilmiştir. Bu bulgular, başkalarının deneyimlerini kısmen kendi beyin devrelerimiz üzerinden “simüle ettiğimiz” fikrini destekler.

Eleştiriler: Her şeyi açıklıyor mu?

Ayna nöronlara yüklenen anlam zamanla bilim dünyasında ciddi eleştirilere de konu oldu. Gregory Hickok, 2009’da yayımladığı ve sonrasında kitaplaştırdığı çalışmalarında, ayna nöron kuramının eylemleri anlamamızı tek başına açıklamakta zorlandığını öne sürdü. Örneğin, bir eylemi kendimiz yapamasak bile (bir kuşun uçtuğunu izlemek gibi) onu anlayabiliyoruz. Ayrıca motor bölgelerinde hasar olan bazı hastaların başkalarının eylemlerini anlamakta beklenen düzeyde zorluk yaşamadığı belirtildi.

Otizmle ilgili “kırık ayna” hipotezi de benzer şekilde tartışmalıdır: Bazı erken çalışmalar otizmde ayna sisteminin farklı çalıştığını öne sürse de, daha sonraki araştırmalar tutarlı sonuçlar vermedi. Bugün pek çok sinirbilimci, ayna nöronları empati ve sosyal bilişin tek açıklaması olarak değil, çok daha geniş bir ağın parçası olarak görüyor.

Bugün nerede duruyoruz?

• Ayna nöronlar maymunlarda kesin olarak gösterilmiş, insanlarda da varlıklarına dair doğrudan kanıtlar bulunmuştur.
• Başkalarının eylemlerini ve duygularını kısmen kendi beyin devrelerimiz üzerinden işlediğimiz fikri güçlü bir destek görür.
• Ancak empati, dil ve sosyal anlayış gibi karmaşık yetenekler tek bir hücre türüne indirgenemeyecek kadar çok katmanlıdır.

Sosyal beynin büyüleyici dünyasını daha ayrıntılı keşfetmek istersen Sosyal Nörobilim belgesel eğitimimiz tam sana göre.

Sık sorulan sorular

Esneme neden bulaşıcıdır?

Bulaşıcı esnemenin nedenleri tam olarak bilinmemektedir. Sosyal bağ ve empatiyle ilişkili olabileceğini düşündüren bulgular vardır; bazı araştırmacılar ayna sistemi gibi gözlem-eylem bağlantılarının da rol oynayabileceğini öne sürer.

Empati öğrenilebilir mi?

Empati kısmen doğuştan gelen eğilimlere, kısmen de deneyimlere dayanır. Başkalarını dikkatle dinlemek, farklı bakış açılarıyla düşünmek ve duyguları adlandırmak gibi beceriler pratikle geliştirilebilir.

Ayna nöronlar sadece insanlarda mı var?

Ayna nöronlar ilk olarak makak maymunlarında keşfedildi. Benzer gözlem-eylem özellikleri bazı kuş türlerinde de bildirilmiştir. İnsanlarda ise hem beyin görüntüleme hem de tek nöron kayıtları bu tür hücrelerin varlığını destekler.

Kaynakça

1. Rizzolatti, G., Fadiga, L., Gallese, V., & Fogassi, L. (1996). Premotor cortex and the recognition of motor actions. Cognitive Brain Research, 3(2), 131–141.
2. Rizzolatti, G., & Craighero, L. (2004). The mirror-neuron system. Annual Review of Neuroscience, 27, 169–192.
3. Mukamel, R., Ekstrom, A. D., Kaplan, J., Iacoboni, M., & Fried, I. (2010). Single-neuron responses in humans during execution and observation of actions. Current Biology, 20(8), 750–756.
4. Singer, T., Seymour, B., O'Doherty, J., Kaube, H., Dolan, R. J., & Frith, C. D. (2004). Empathy for pain involves the affective but not sensory components of pain. Science, 303(5661), 1157–1162.
5. Hickok, G. (2009). Eight problems for the mirror neuron theory of action understanding in monkeys and humans. Journal of Cognitive Neuroscience, 21(7), 1229–1243.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye yerine geçmez.