Nöroplastisite Nedir? Yetişkin Beyni Gerçekten Değişebilir mi?

Uzun yıllar boyunca bilim insanları, beynin çocuklukta biçimlendiğine ve yetişkinlikte sabit kalan bir yapıya dönüştüğüne inanıyordu. Bugün ise biliyoruz ki beyin, ömür boyu değişebilen dinamik bir organdır. Beynin deneyimlere, öğrenmeye ve hatta hasara yanıt olarak yapısını ve işleyişini değiştirebilme yeteneğine nöroplastisite denir.

Nöroplastisite nasıl işler?

Nöroplastisitenin temeli sinir hücreleri arasındaki bağlantı noktaları olan sinapslardır. Kanadalı psikolog Donald Hebb’in 1949’da ortaya koyduğu ilke sıkça şöyle özetlenir: “Birlikte ateşlenen nöronlar birbirine bağlanır.” Bir şeyi tekrar tekrar yaptığımızda, ilgili nöronlar arasındaki iletişim güçlenir. Bu güçlenmenin hücresel karşılıklarından biri, ilk kez 1973’te Bliss ve Lømo tarafından tavşan hipokampusunda gösterilen uzun süreli güçlenme (LTP) olgusudur.

Plastisite yalnızca sinapsların güçlenmesinden ibaret değildir. Yeni dendrit dalları ve sinaps uçları oluşabilir, kullanılmayan bağlantılar zayıflayıp budanabilir, beyaz cevherdeki sinir liflerinin yalıtımı değişebilir. Kısacası beyin, kullanıldığı biçime göre kendini sürekli yeniden düzenler.

Londra taksi şoförleri

Yetişkin beyninin değişebildiğine dair en bilinen örneklerden biri Eleanor Maguire ve arkadaşlarının 2000 yılındaki çalışmasıdır. Londra’da lisans alabilmek için şehrin karmaşık sokak ağını ezberlemesi gereken taksi şoförlerinin beyinleri incelendiğinde, uzamsal hafızayla ilişkili olan hipokampusun arka bölümünün kontrol grubuna göre daha büyük olduğu görüldü. Üstelik bu farkın, mesleki deneyim süresiyle ilişkili olduğu bulundu.

Üç topla hokkabazlık

Bir başka çarpıcı çalışma 2004’te Draganski ve arkadaşları tarafından yayımlandı. Daha önce hokkabazlık bilmeyen yetişkinlere üç ay boyunca üç topla hokkabazlık öğretildi. Beyin taramalarında, hareketli nesnelerin algılanmasıyla ilişkili görsel bölgelerde gri cevherin geçici olarak arttığı görüldü. Katılımcılar çalışmayı bıraktıktan sonra bu artışın kısmen geri döndüğü gözlendi. Bu bulgu, beynin öğrenilen beceriye göre hızla uyum sağladığını ama “kullan ya da kaybet” ilkesinin de geçerli olduğunu gösterdi.

Yetişkin beyninde yeni nöron?

Peter Eriksson ve arkadaşlarının 1998 tarihli çalışması, yetişkin insan hipokampusunda yeni nöronların oluşabildiğine dair önemli kanıtlar sundu. Yetişkin insanda nörogenezin ne ölçüde sürdüğü bugün hâlâ bilim dünyasında tartışılan bir konudur; bazı çalışmalar bu sürecin yaşla belirgin biçimde azaldığını öne sürer. Yine de bu tartışma, beynin ne kadar dinamik bir organ olduğunu anlamamızı engellemez: Plastisitenin büyük kısmı yeni nöronlardan değil, mevcut bağlantıların değişmesinden kaynaklanır.

Hasardan sonra iyileşme

Nöroplastisite, inme ya da kafa travması sonrası rehabilitasyonun da temelidir. Hasar gören bölgenin işlevi zaman zaman komşu ya da bağlantılı bölgeler tarafından kısmen üstlenilebilir. Fizik tedavi, konuşma terapisi ve yoğun tekrara dayalı egzersizler bu yeniden yapılanmayı destekler. İyileşmenin hızı ve derecesi kişiden kişiye değişse de beynin yeniden öğrenme kapasitesi umut vericidir.

Beyni nasıl destekleriz?

• Yeni şeyler öğren: Yabancı dil, müzik aleti ya da yeni bir beceri beyni zorlar.
• Hareket et: Düzenli fiziksel egzersizin hipokampus ve hafıza üzerine olumlu etkileri pek çok çalışmada gösterilmiştir.
• İyi uyu: Öğrenilenlerin pekişmesi büyük ölçüde uyku sırasında gerçekleşir.
• Sosyal kal: Anlamlı ilişkiler ve sohbetler beyin için zengin bir uyaran ortamıdır.

Beynin değişim gücünü belgesel eşliğinde keşfetmek istersen Nöroplastisite ve Öğrenme eğitimimiz seni bekliyor.

Sık sorulan sorular

Nöroplastisite yaşlandıkça azalır mı?

Beynin değişme hızı yaşla birlikte genellikle yavaşlar, ancak plastisite hiçbir zaman tamamen kaybolmaz. İleri yaşta da yeni beceriler öğrenmek, düzenli hareket etmek ve sosyal kalmak beynin uyum kapasitesini destekler.

Beyin oyunları zekâyı artırır mı?

Beyin egzersizi uygulamaları genellikle çalışılan göreve özgü gelişme sağlar; bu kazanımların günlük hayattaki farklı becerilere ne ölçüde aktarıldığı ise tartışmalıdır. Gerçek hayatta yeni ve zorlayıcı beceriler öğrenmek daha geniş bir etki yaratabilir.

Yeni bir alışkanlık edinmek ne kadar sürer?

Bu süre kişiye ve davranışa göre büyük ölçüde değişir. Önemli olan, davranışı aynı bağlamda ve düzenli olarak tekrarlamaktır; tekrar arttıkça ilgili beyin devreleri güçlenir ve davranış daha otomatik hâle gelir.

Kaynakça

1. Hebb, D. O. (1949). The Organization of Behavior: A Neuropsychological Theory. Wiley.
2. Bliss, T. V. P., & Lømo, T. (1973). Long-lasting potentiation of synaptic transmission in the dentate area of the anaesthetized rabbit following stimulation of the perforant path. The Journal of Physiology, 232(2), 331–356.
3. Maguire, E. A., Gadian, D. G., Johnsrude, I. S., et al. (2000). Navigation-related structural change in the hippocampi of taxi drivers. Proceedings of the National Academy of Sciences, 97(8), 4398–4403.
4. Draganski, B., Gaser, C., Busch, V., Schuierer, G., Bogdahn, U., & May, A. (2004). Neuroplasticity: changes in grey matter induced by training. Nature, 427(6972), 311–312.
5. Eriksson, P. S., Perfilieva, E., Björk-Eriksson, T., et al. (1998). Neurogenesis in the adult human hippocampus. Nature Medicine, 4(11), 1313–1317.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye yerine geçmez.