Rüyalar Neden Görülür? REM Uykusu ve Rüyanın Sinirbilimi

Hayatımızın yaklaşık üçte birini uyuyarak geçiriyoruz ve bu sürenin önemli bir kısmında rüya görüyoruz. Uçtuğumuz, düştüğümüz, yıllardır görmediğimiz biriyle konuştuğumuz bu sahneler nereden geliyor? Rüyalar binlerce yıldır yorumlanıyor, ancak onları laboratuvarda incelemek ancak 20. yüzyılın ortasında mümkün oldu.

REM uykusunun keşfi

1953’te Eugene Aserinsky ve Nathaniel Kleitman, uyuyan kişilerde gecenin belirli dönemlerinde gözlerin kapakların altında hızla hareket ettiğini fark etti. Bu dönemlerde uyandırılan katılımcılar çoğunlukla canlı rüyalar anlattı. Böylece uykunun tek tip olmadığı anlaşıldı: REM (hızlı göz hareketi) uykusu ve REM dışı (NREM) uyku.

Gece boyunca beyin yaklaşık 90 dakikalık döngülerle bu evreler arasında gidip gelir. Sabaha doğru REM dönemleri uzar; en uzun ve en canlı rüyaları bu yüzden çoğunlukla sabaha karşı görürüz.

Rüya gören beyin neye benzer?

REM uykusunda beyin şaşırtıcı derecede etkindir; bazı bölgelerdeki etkinlik uyanıklığa yakındır. Duygularla ilişkili amigdala ve görsel işlemleme alanları etkinleşirken, mantıksal denetim ve öz-farkındalıkla ilişkili dorsolateral prefrontal korteksin etkinliği görece azalır. Rüyalardaki duygu yoğunluğu ile tuhaflıkları fark etmememiz bu tabloyla uyumludur.

Aynı zamanda beyin sapındaki mekanizmalar iskelet kaslarını geçici olarak gevşetir. Bu sayede rüyamızda koşsak da yatağımızda hareketsiz kalırız. Uyurken uyanıp kısa süre kıpırdayamamak (uyku felci), bu kas gevşemesinin uyanıklığa taşmasıyla açıklanır.

Rüyalar yalnızca REM’de mi görülür?

Uzun süre öyle düşünüldü, ancak bugün biliyoruz ki NREM uykusunda da rüya görülebiliyor; bunlar genellikle daha kısa ve daha az hikâyeli oluyor. Siclari ve arkadaşlarının 2017’de Nature Neuroscience’ta yayımladığı çalışma, yüksek yoğunluklu EEG ile rüya görmenin, uyku evresinden bağımsız olarak, beynin arka bölgelerindeki (posterior “sıcak bölge”) yavaş dalga etkinliğinin azalmasıyla ilişkili olduğunu gösterdi. Araştırmacılar bu sinyale bakarak kişinin o an rüya görüp görmediğini belirli bir doğrulukla tahmin edebildi.

Rüyalar neden görülür? Başlıca kuramlar

1. Aktivasyon-sentez kuramı

Allan Hobson ve Robert McCarley’nin 1977’de önerdiği bu kurama göre REM uykusunda beyin sapından gelen büyük ölçüde rastgele sinyaller korteksi uyarır; korteks de bu sinyallerden anlamlı bir hikâye kurmaya çalışır. Bu görüş, rüyaların tuhaflığını iyi açıklar ancak rüyalardaki kişisel ve duygusal içeriği yeterince açıklamadığı için sonradan güncellendi.

2. Hafıza ve duygu işleme

Uyku, gün içinde öğrenilenlerin pekiştirilmesinde önemli rol oynar. Bazı araştırmacılar rüyaları bu yeniden işleme sürecinin bilince yansıyan kısmı olarak görür. REM uykusunun duygusal anıların “yumuşatılmasına” katkı sağladığı da öne sürülmektedir.

3. Tehdit simülasyonu kuramı

Antti Revonsuo’ya göre rüyalar, tehlikeli durumların güvenli bir ortamda prova edildiği evrimsel bir simülasyon olabilir. Rüyalarda kovalanma, düşme ve kaybolma temalarının sıklığı bu görüşle uyumludur.

Bu kuramlar birbirini dışlamaz; bugünkü genel kanı, rüyaların birden fazla süreci yansıttığı yönündedir. Rüyaların gizli ve evrensel sembollerle “yorumlanabileceği” iddiası ise bilimsel olarak desteklenmemektedir.

Lüsid rüya: Rüyada olduğunu bilmek

Bazı kişiler rüya sırasında rüya gördüklerinin farkına varabilir. Laboratuvarda lüsid rüya gören katılımcıların önceden kararlaştırılmış göz hareketleriyle dış dünyaya sinyal verebildiği gösterilmiştir. Bu durum, rüya sırasında prefrontal bölgelerin kısmen yeniden etkinleştiği karma bir bilinç hâli olarak değerlendirilir.

Sonuç

Rüyalar ne tamamen anlamsız gürültüdür ne de çözülmeyi bekleyen gizli mesajlar. Duygularımızın, anılarımızın ve beynin gece boyunca süren yoğun bakım çalışmasının izlerini taşırlar. Rüyaların işlevi tam olarak çözülmüş değil; ancak onları incelemek bize bilincin nasıl ortaya çıktığına dair benzersiz bir pencere açıyor.

Sık sorulan sorular

Herkes rüya görür mü?

Araştırmalar neredeyse herkesin her gece rüya gördüğünü gösteriyor. Rüyayı hatırlamamanın nedeni çoğunlukla rüyanın değil, hatırlamanın eksikliğidir; rüyanın hemen ardından uyanmayan kişiler rüyalarını genellikle unutur.

Kâbuslar zararlı mı?

Ara sıra kâbus görmek normaldir. Sık tekrarlayan, uykuyu ve gündelik yaşamı bozan kâbuslar ise travma sonrası stres gibi durumlarla ilişkili olabilir ve uzman desteğiyle tedavi edilebilir.

Rüyaları daha iyi hatırlamanın yolu var mı?

Uyanır uyanmaz hareket etmeden rüyayı düşünmek ve yatağın yanında tutulan bir deftere hemen not almak, rüya hatırlamayı belirgin biçimde artırır.

Kaynakça

1. Aserinsky, E., & Kleitman, N. (1953). Regularly occurring periods of eye motility, and concomitant phenomena, during sleep. Science, 118(3062), 273–274.
2. Hobson, J. A., & McCarley, R. W. (1977). The brain as a dream state generator: An activation-synthesis hypothesis of the dream process. American Journal of Psychiatry, 134(12), 1335–1348.
3. Revonsuo, A. (2000). The reinterpretation of dreams: An evolutionary hypothesis of the function of dreaming. Behavioral and Brain Sciences, 23(6), 877–901.
4. Stickgold, R. (2005). Sleep-dependent memory consolidation. Nature, 437(7063), 1272–1278.
5. Siclari, F., Baird, B., Perogamvros, L., Bernardi, G., LaRocque, J. J., Riedner, B., Boly, M., Postle, B. R., & Tononi, G. (2017). The neural correlates of dreaming. Nature Neuroscience, 20(6), 872–878.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye yerine geçmez.