Sağ Beyinli mi Sol Beyinli misin? Bir Efsanenin Bilimsel Hikâyesi

İnternette dolaşan kişilik testleri sana “sol beyinli” mi yoksa “sağ beyinli” mi olduğunu söylemeye çalışır: Sol beyinliler analitik ve mantıklı, sağ beyinliler sezgisel ve yaratıcıdır. Bu ayrım kulağa basit ve çekici gelir. Ancak bu fikrin kökeni gerçek ve son derece ilginç bir bilimsel keşfe dayansa da, bugünkü popüler hâli bilimsel bulgularla örtüşmüyor.

Her şey ikiye ayrılan beyinlerle başladı

Beynin iki yarıküresi, korpus kallozum adı verilen ve milyonlarca sinir lifinden oluşan kalın bir köprüyle birbirine bağlıdır. 1960’larda ağır epilepsi hastalarında nöbetlerin bir yarıküreden diğerine yayılmasını önlemek için bu köprünün cerrahi olarak kesildiği ameliyatlar yapıldı. Roger Sperry ve öğrencisi Michael Gazzaniga, bu “ayrık beyin” (split-brain) hastaları üzerinde çığır açan deneyler gerçekleştirdi.

Deneylerde görsel bilgi yalnızca bir yarıküreye gönderildiğinde şaşırtıcı sonuçlar ortaya çıktı. Örneğin bir nesnenin resmi sadece sol yarıküreye ulaştığında hastalar onun adını kolayca söyleyebiliyordu. Aynı resim yalnızca sağ yarıküreye gösterildiğinde ise hasta nesneyi adlandıramıyor, ama sol eliyle (sağ yarıkürenin kontrol ettiği el) dokunarak doğru nesneyi seçebiliyordu. Bu çalışmalar Sperry’ye 1981’de Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü kazandırdı.

Gerçekten bir iş bölümü var mı?

Evet, beynin bazı işlevlerinde belirgin bir yan tutma, yani lateralizasyon vardır. Çoğu insanda dil işlemenin önemli bölümü sol yarıkürede gerçekleşir; Broca ve Wernicke alanları genellikle soldadır. Sağ yarıküre ise yüzleri tanıma, uzamsal dikkat ve konuşmadaki duygusal tonu algılama gibi işlevlerde daha belirgin rol oynar. Ancak bu, yarıkürelerin birbirinden bağımsız “kişilikler” olduğu anlamına gelmez. Sağlıklı bir beyinde iki yarıküre korpus kallozum aracılığıyla sürekli iletişim hâlindedir ve neredeyse her karmaşık görevde birlikte çalışır.

Kişilik farkı var mı?

Efsanenin en zayıf noktası, insanların “sağ beyinli” ya da “sol beyinli” olarak iki gruba ayrılabileceği iddiasıdır. 2013 yılında Utah Üniversitesi’nden Jared Nielsen ve arkadaşları bu iddiayı doğrudan test etti. Araştırmacılar, binden fazla kişinin dinlenme hâlindeki beyin görüntülerini inceleyerek beyin ağlarının yan tutma örüntülerini karşılaştırdı. Sonuç açıktı: Belirli ağlar sol ya da sağ yarıkürede daha baskın olsa da, bireylerin beynin tamamında genel olarak bir tarafı diğerinden daha fazla kullandığına dair bir kanıt bulunamadı.

Yaratıcılık da tek bir yarıküreye sığdırılamaz. Yaratıcı düşünce, beynin iki tarafına yayılmış farklı ağların, örneğin hayal kurma ile ilişkili varsayılan mod ağı ile odaklanmayı sağlayan yürütücü ağların, birlikte çalışmasını gerektirir.

Efsane neden bu kadar yaygın?

İnsanları kolay anlaşılır kategorilere ayırmak hoşumuza gider. “Ben sağ beyinliyim, o yüzden matematikle aram iyi değil” gibi açıklamalar kendimizi tanımlamanın basit bir yolunu sunar. Ancak bu tür etiketler, öğrenmenin ve gelişmenin önünde gereksiz bir engel oluşturabilir. Hem mantıksal hem yaratıcı beceriler, uygun eğitim ve pratikle her beyinde gelişebilir.

Özetle

• Split-brain çalışmaları yarıkürelerin bazı işlevlerde uzmanlaştığını gerçekten göstermiştir.
• Dil gibi bazı işlevler çoğu insanda sol yarıkürede daha baskındır; ama yarıküreler sürekli birlikte çalışır.
• İnsanların “sağ beyinli” ya da “sol beyinli” diye ayrıldığına dair güçlü bir bilimsel kanıt yoktur.

Sık sorulan sorular

Solaklar daha mı yaratıcı?

Solaklığın yaratıcılıkla güçlü bir ilişkisi olduğuna dair tutarlı bir kanıt yoktur. Solaklarda dilin beyindeki yerleşimi sağlaklara göre biraz daha çeşitli olabilir, ancak bu bir yetenek farkı anlamına gelmez.

Korpus kallozum ne işe yarar?

Korpus kallozum iki yarıküre arasındaki en büyük bağlantı yoludur. Bilginin iki taraf arasında hızla paylaşılmasını sağlar; böylece sağ ve sol yarıküre karmaşık görevlerde bir bütün olarak çalışabilir.

Beynin bir yarıküresi olmadan yaşamak mümkün mü?

Bazı çocuklarda ağır epilepsi nedeniyle bir yarıkürenin alındığı ya da bağlantısının kesildiği ameliyatlar yapılır. Erken yaşta yapıldığında beynin plastisitesi sayesinde pek çok işlev kalan yarıküre tarafından üstlenilebilir; bu da beynin uyum gücünü gösterir.

Kaynakça

1. Sperry, R. W. (1968). Hemisphere deconnection and unity in conscious awareness. American Psychologist, 23(10), 723–733.
2. Gazzaniga, M. S. (2005). Forty-five years of split-brain research and still going strong. Nature Reviews Neuroscience, 6(8), 653–659.
3. Nielsen, J. A., Zielinski, B. A., Ferguson, M. A., Lainhart, J. E., & Anderson, J. S. (2013). An evaluation of the left-brain vs. right-brain hypothesis with resting state functional connectivity magnetic resonance imaging. PLoS ONE, 8(8), e71275.
4. Beaty, R. E., Benedek, M., Silvia, P. J., & Schacter, D. L. (2016). Creative cognition and brain network dynamics. Trends in Cognitive Sciences, 20(2), 87–95.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye yerine geçmez.