Beyindeki 'anahtar hücreler' bipolar bozuklukta ruh halini değiştiriyor olabilir

Bipolar bozukluğu olan birinin aniden çöküntüye girip birkaç gün sonra aşırı enerjik bir maniye geçmesinin arkasında, beynin arka bölgesinde gizlenen özel bir hücre grubu olabilir. Yeni başlatılan bir araştırma projesi, bu gizemli geçişi "retrosplenial switch hücreleri" adı verilen nöronlara bağlıyor ve eğer doğrulanırsa psikiyatride onlarca yıldır çözülemeyen bir bulmacayı aydınlatabilir.

Projeyi, USC Keck Tıp Fakültesi'nin Stevens Nörogörüntüleme ve Enformatik Enstitüsü'nden Christopher R.K. Ching yürütüyor; Stanford Üniversitesi'nden Laramie Duncan ve Johns Hopkins Üniversitesi'nden Fernando Goes de araştırmayı birlikte yönetiyor. Çalışma, BD² (Breakthrough Discoveries for thriving with Bipolar Disorder) tarafından sağlanan 4,5 milyon dolarlık üç yıllık bir hibeyle destekleniyor.

Bipolar bozukluk dünya nüfusunun yaklaşık yüzde üçünü etkiliyor ve kişiyi çökkün depresyon dönemleriyle yüksek enerjili mani veya hipomani dönemleri arasında öngörülemez biçimde savuruyor. Buna rağmen beynin bir duygudurum kutbundan diğerine nasıl geçtiği hâlâ klinik psikiyatrinin en dirençli sorularından biri; mevcut tedaviler de büyük ölçüde geniş etkili duygudurum dengeleyicilerine ve deneme-yanılma yöntemine dayanıyor.

Araştırmanın odağındaki bölge, beynin arka orta kesiminde yer alan retrosplenial korteks. Bu bölge bugüne kadar daha çok bellek geri çağırma, mekânsal yönelim ve yön bulma gibi işlevleriyle incelenmişti; hasar gördüğünde ise kişinin kendi kimliğinden, duygularından ya da çevresinden koptuğu hissini yaşadığı dissosiyatif belirtilere yol açabiliyor.

2025 yılında Nature Neuroscience dergisinde yayımlanan bir çalışmada Duncan ve ekibi, retrosplenial kortekste bulunan belirli bir nöron alt grubunun bipolar bozuklukta genetik ve moleküler açıdan belirgin bir kırılganlık gösterdiğini ortaya koymuştu. Araştırmacılar bu hücrelere "retrosplenial switch hücreleri" adını verdi ve bu hücrelerin normalde duygudurum dengesini koruyan, bozulduğunda ise mani ya da depresyona geçişi tetikleyebilecek birer biyolojik kapı gibi işlev görebileceğini öne sürdü.

Yeni proje bu hipotezi üç farklı ölçekte test edecek. İlk olarak, bipolar bozukluğu olan ve olmayan bireylerden alınan postmortem beyin dokusunda tek hücre düzeyinde moleküler haritalama yapılarak retrosplenial kortekse özgü hücresel farklılıklar belirlenecek. İkinci olarak, BD² Integrated Network kapsamında 4.000 kişilik bir hasta grubunun poligenik risk skorları -yani bireyin genetik yapısına dayanan bir risk tahmini ölçütü- duygudurum geçişlerinin sıklığını ve tedaviye yanıtı öngörüp öngöremeyeceği değerlendirilecek. Üçüncü olarak ise, ENIGMA konsorsiyumunun küresel verileri kullanılarak yapısal ve fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) ile retrosplenial korteksin beynin diğer bölgeleriyle nasıl iletişim kurduğu incelenecek.

Bu çok katmanlı yaklaşımın günlük hayata yansıması, bipolar bozukluğun teşhisinde ve tedavisinde kullanılabilecek somut biyolojik işaretlere ulaşmak. Ching, bu tür disiplinler arası bir projenin geleneksel bilimsel hibelerle fonlanmasının zor olacağını belirtiyor ve retrosplenial kortekste görülen görüntüleme bulgularını hücresel ve genetik etkenlerle ilişkilendirmenin, klinik açıdan daha işlevsel belirteçlere kapı aralayabileceğini söylüyor. Stevens INI direktörü Arthur Toga ise duygudurum geçişlerinin hastaların gündelik yaşamını derinden etkilediğini ama biyolojisinin hâlâ yeterince anlaşılmadığını, bu projenin görüntüleme, genetik ve hücre biyolojisini tek bir soru etrafında bir araya getirdiğini vurguluyor.

Çalışmanın henüz keşif aşamasında olduğu ve doğrudan bir ilaç testi içermediği belirtilmeli. Postmortem doku örnekleri sınırlı sayıda olabilir, bulguların insan beyninde nedensel bir mekanizmayı kanıtlaması için daha fazla veri ve bağımsız doğrulama gerekiyor. Yine de araştırmacılar, retrosplenial switch hücrelerindeki moleküler yolların belirlenmesinin, gelecekte duygudurum döngüsünü doğrudan hedef alan yeni tedavilerin temelini oluşturabileceğini düşünüyor.