Haber
Hipokampüs olmadan doğan fareler labirentte yolunu şaşırmadı

07.11.2026
Beyinde mekân öğrenmenin merkezi olarak bilinen hipokampüs hiç gelişmeden doğan bazı fareler, karmaşık bir labirentte yolunu bulmayı ve hatırlamayı yine de başardı. Bu şaşırtıcı sonuç, aynı dönemde yayımlanan ikinci bir çalışmayla birleşince, beynin mekânsal bilgiyi sandığımızdan çok daha geniş bir alana yaydığını gösteriyor. Yıllardır "beynin GPS'i" olarak tanımlanan hipokampüsün bu konumunu sorgulatan bulgular, sinirbilimcileri ikiye bölmüş durumda.
California Institute of Technology'den Markus Meister'ın laboratuvarında yüksek lisans öğrencisi Jieyu Zheng'in yürüttüğü çalışma, Eylül ayında bioRxiv'de ön baskı olarak yayımlandı. Araştırmacılar, PALS1 adlı geni taşımayan fareler kullandı; bu gen eksikliği hipokampüsün ve korteksin (beynin dış katmanı, üst düzey düşünme ve karar verme süreçlerinden sorumlu bölge) büyük bölümünün hiç oluşmamasına yol açıyor. Bu "akortikal" fareler, "Manhattan Labirenti" adı verilen ızgara şeklindeki bir düzende belirli noktalarda su ödülü alarak test edildi.
Hipokampüssüz fareler başlangıçta zorlandı; kaygılı davranışlar sergilediler, çevrelerini tekrar tekrar taradılar ve ilk birkaç ödülü bulmaları kontrol farelere göre iki-üç kat daha uzun sürdü. Ancak bu ilk aşamayı geçtikten sonra öğrenme hızları, hatırlama süreleri ve genelleme becerileri kontrol grubundan neredeyse hiç farklı değildi. Her iki grup da en verimli rotayı on başarılı denemede buldu, dokuz dönüşlü rotayı üç dört hafta sonra hâlâ hatırlıyordu ve labirent yeniden düzenlendiğinde ilk seferkine göre çok daha hızlı öğrendiler.
Aynı dönemde yayımlanan ikinci bir ön baskıda ise University College London'dan Enny van Beest ve Matteo Carandini'nin ekibi, tipik farelerde mekânsal bilginin yalnızca hipokampüste değil beynin dört bir yanında bulunduğunu gösterdi. Araştırmacılar, başı sabitlenmiş fareler sanal bir koridorda tekerlek üzerinde koşarken görsel korteks, motor korteks, dokunsal (somatosensöriyel) korteks, hipokampal yapı, striatum (hareket ve ödül işleme ile ilgili derin beyin bölgesi), talamus (duyusal bilgileri beyin kabuğuna aktaran istasyon) ve orta beyinden toplam 20 binden fazla nörondan kayıt aldı. Koridorun iki yarısı birbirinin tıpatıp aynısı göründüğü için fareler konumlarını yalnızca hareket ve bellek ipuçlarıyla anlayabiliyordu.
Analiz, koşu hızı ve ödül etkisi hesaba katıldıktan sonra bile koridorun iki yarısında farklı tepki veren "mekânsal" nöronların incelenen her bölgede ortaya çıktığını gösterdi. Bir bilgisayar modeli, bu nöronların herhangi birinden farenin konumunu tahmin edebiliyordu. Hipokampal yapı, diğer bölgelerle benzer oranda mekânsal nörona sahipti; koridoru biraz daha dengeli kapsasa da konumu görsel korteks kadar hassas kodlayamıyordu.
Çalışmaya katılmayan Trinity College Dublin'den genetik ve sinirbilim doçenti Kevin Mitchell, bulguların "hipokampüs ve korteksin önemine dair önyargılarımızı" sorguladığını söylüyor. Yine de hipokampüssüz farelerin sonucunun bu yapının navigasyondaki birincil rolünü tamamen çürütmediğini vurguluyor; çünkü fareler bu yapı hiç olmadan gelişti ve beyinleri yokluğunu telafi etmiş olabilir. "Gelişmekte olan beyinde buna uyum sağlayacak kadar esneklik var" diyor Mitchell.
Stanford Üniversitesi'nden nörobiyoloji profesörü Lisa Giocomo ise, koku işlemeyle bilinen piriform korteksin (koku bilgisini işleyen ve hipokampüsle benzer katmanlı yapıya sahip bölge) farelerdeki eksikliği telafi etmesine yardımcı olabileceğini öne sürüyor. Giocomo, özellikle zorlu navigasyon görevlerinde hipokampüsün hâlâ birincil merkez olduğuna inandığını ve akortikal farelerin korku koşullanması gibi hipokampüse çok bağımlı kabul edilen testlerde de denenmesini istediğini belirtiyor.
Bu bulgular, beynin mekân ve karar verme gibi işlevleri tek bir merkeze değil, birbiriyle örtüşen geniş ağlara yaydığına dair artan kanıtlara ekleniyor; benzer mekânsal sinyaller daha önce görsel ve koku korteksinde de bulunmuştu. Bu da günlük hayatta beynin esnekliğini ve yedekli çalışma biçimini gösteriyor: bir bölge hasar görse bile öğrenme ve hafıza tamamen ortadan kalkmayabiliyor.
Ancak her iki çalışma da henüz hakem denetiminden geçmemiş ön baskı makaleler ve sonuçlar fare modeline dayanıyor; insanlara doğrudan genellenemez. Hipokampüssüz farelerin bir kısmı labirenti hiç öğrenemedi ve araştırmacılar bunun hipokampüsün keşif davranışını başlatmada rol oynayabileceğine işaret ediyor; ayrıca gelişim sürecinde beynin kendini yeniden kablolaması, bazı bölgelerin normalde taşımadığı hipokampüs benzeri işlevler üstlenmesine yol açmış olabilir.
Araştırmacılar bir sonraki adımda, tipik farelerde hipokampüsü geçici olarak susturup hayvanların mekânsal bilgiyi hatırlamak için başka beyin bölgelerine gerçekten güvenip güvenmediğini test etmeyi planlıyor. Bu deneyler, superior kollikulus (görsel uyaranlara hızlı motor tepki veren orta beyin yapısı), bazal ganglionlar (hareketlerin planlanması ve kontrolünde görevli bölge grubu) ve beyincik (denge ve hareketlerin ince ayarından sorumlu yapı) gibi alternatif adayların bu sürece nasıl katıldığını da netleştirebilir.
Kaynak: The Transmitter
