Haber

İlk otizm geni taşıyan maymun doğdu, ama projenin geleceği belirsiz

08.11.2026

Eylül 2025'te California Üniversitesi Davis'ten David Amaral'ın ekibi uzun zamandır beklenen bir aşamayı kutladı: CHD8 geninde varyasyon taşıyan ilk makak maymununun doğumu. Bu gen otizmle birlikte görülen zihinsel engellilik ve makrosefali, yani anormal büyük kafa gelişimiyle ilişkilendiriliyor. Amaral, bu hayvanın beyin büyümesinde hangi hücre tiplerinin rol oynadığını mevcut fare modellerinden çok daha iyi gösterebileceğini söylüyor.

Ekip, 2020'den beri Oregon Ulusal Primat Araştırma Merkezi'yle birlikte çalışıyor; ilk hayvanın genetik yapısını ve davranışlarını ayrıntılı biçimde kaydediyor, uzun süreli MRI taramaları yapıyor ve ikinci bir hayvan üzerinde çalışıyor. Amaral, beyin büyümesinin nedenlerini yeterince anlayabilmek için en az 10 genetiği değiştirilmiş maymuna ihtiyaç duyduklarını tahmin ediyor.

Ancak Oregon merkezinin bu yıl içinde bir hayvan barınağına dönüştürülmesi gündeme gelmiş; merkez küçülmeye ve hayvan dışı modellere yönelmeyi planlıyor, hangi maymun araştırmalarının devam edeceği ise belirsiz. Amaral, bu merkezin ABD'deki diğer primat merkezlerinde bulunmayan üretken teknoloji biriminden dolayı projesi için vazgeçilmez olduğunu söylüyor ve erişimi kaybederlerse çalışmanın erken sona erebileceğini belirtiyor.

Şu anda otizm ve ilişkili durumlar için yarım düzineden fazla maymun modeli bulunuyor; bunlar doğal sosyal farklılıklara, anne enfeksiyonuna ya da doğrudan genetik değişikliğe dayanıyor. Ama bu umut verici çalışmalara rağmen araştırmacılar, özellikle ABD'de primat araştırmalarına yönelik fon kesintileri ve hayvan modellerinden uzaklaşma eğilimi karşısında endişeli; bir araştırmacı bu değişiklikler yüzünden çalışmasını askıya aldığını söylüyor.

Pennsylvania Üniversitesi'nden nörobilimci Michael Platt, fonun tükenmesinin uzman kaybına ya da bir primat kolonisinin tamamen dağıtılmasına yol açabileceğini, böyle bir kaybın ardından yeniden toparlanmanın "son derece zor" olacağını vurguluyor. Bu durum genç araştırmacıların alana girmesini de caydırıyor; Amaral, bu konuda hibe almanın ne kadar güç olduğunu ve uzun vadeli fon bulma konusundaki belirsizliği dile getiriyor.

MIT'den Guoping Feng, fare modellerinin bazı sınırlılıkları olduğunu söylüyor: fareler, karar verme ve sosyal davranışları düzenleyen dorsolateral prefrontal korteks gibi otizmle ilişkili bazı beyin bölgelerinden yoksun ve sosyal eksiklikleri güvenilir biçimde yansıtamıyor. Çin'deki Shenzhen İleri Teknoloji Enstitüsü ile on yılı aşkın süredir yürütülen işbirliğinde geliştirilen SHANK3 geni değiştirilmiş makaklar ise uyku bozukluğu, anormal sosyal etkileşim, bilişsel bozukluk ve beyindeki bağlantı değişiklikleri gibi insanlardaki belirtilere paralel özellikler gösteriyor.

Bu tür çalışmalar başka ülkelerde de hızla ilerliyor. Çin'de SHANK3'ün yanı sıra MECP2 ve CHD8 gen varyasyonlu maymunlar üretildi; 2022'de başlatılan ve yaklaşık 750 milyon dolarlık bütçeye sahip Çin Beyin Projesi, primat çalışmalarını merkezine koyuyor. Japonya'da ise araştırmacılar ipek maymunu (marmoset) temelli otizm modelleri geliştiriyor; bu modellerden biri, hamilelikte valproik asit maruziyetine dayanıyor.

Bu modellerin günlük hayata en somut katkısı yeni tedavilerin test edilmesinde ortaya çıkıyor. Feng'in fare üzerinde geliştirdiği, işlevsel bir SHANK3 geninin merkezi sinir sistemine doğrudan enjekte edilmesine dayanan tedavi, maymun modellerinde güvenlik ve etkinlik açısından önemli veriler sağladı ve artık Jaguar Gene Therapy şirketine lisanslanarak klinik denemede test ediliyor.

Yine de bu araştırmaların sınırları var: dünya genelinde bu işi yapan araştırma grubu sayısı az, çalışmalar pahalı ve büyük ekipler gerektiriyor; tek bir SHANK3 çalışması 15 hayvan ve sekiz tam zamanlı teknisyen gerektirmiş. Feng'in de belirttiği gibi hiçbir model mükemmel değil, hatta bir insan bile başka bir insan için tam bir model oluşturmuyor; asıl soru, bu hassas ve pahalı araştırmaların hangi ülkelerde sürdürülebileceği.

Kaynak: The Transmitter

İlk otizm geni taşıyan maymun doğdu, ama projenin geleceği belirsiz — Haberler